Hakan KAPLAN Kurtarılamayacak şekilde batan veya tamir kabul etmez hale gelen ya da devamlı olarak suda hareket etmesini gerektirmeyen bir amaca tahsis edilen geminin gemi olma niteliği ortadan kalkar. TTK’nın uygulanması bakımından denize elverişsiz hâle gelmiş olan bir gemi, tamiri hiç veya bulunduğu yerde mümkün değilse ve tamir edilebileceği bir limana götürülemezse, “tamir kabul etmez gemi” sayılır (TTK m. 933).
Tamir giderleri, geminin, eski ve yeni farkı gözetilmeksizin, önceki değerinin dörtte üçünü aşacaksa, “tamire değmez gemi” sayılır.
Önceki değer,
- denize elverişsizlik bir yolculuk sırasında meydana gelmişse, geminin yolculuğa çıkarken sahip olduğu değer;
- diğer hâllerde, gemi denize elverişsiz hâle gelmeden önce sahip olduğu veya gereği gibi donatılmış olması hâlinde sahip olacağı değerdir.
Tamire değmez hale gelen geminin gemi olma niteliği devam eder.
Gemi Vasfının Kaybedilmesi
- 1.Kurtarılamayacak Şekilde Batma
- 2.Tamir Kabul Etmez Hale Gelme
- TTK 933’e göre gemi hiç tamir edilemeyecek durumda olmalı ya da bulunduğu yerden başka yerde tamir edilecekse o yere götürülemeyecek durumda olması durumudur.
- Bu durumları tespit ve takdir edecek makam liman başkanlıklarıdır.
- Sicile kayıt bir gemi kurtarılamayacak şekilde batmış ya da tamiri mümkün değilse geminin sicilden kaydının silinmesi için haklı neden teşkil eder.
- Tamire değmez gemi.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 1
- GEMİNİN ADI
İlk Türk malik, karıştırılmaya yol açmayacak şekilde gemisine dilediği adı vermekte serbesttir (TTK m. 938 / 1); ancak seçilen adın karıştırılmaya yol açmayacak şekilde başka gemilerin adlarından farklı olması gerekir. Gemi tasdiknamesi düzenlenmiş bir geminin adı UDHB’nın izni ile değiştirilebilir (TTK m. 938 / 2).
Geminin adı sicile (Milli Gemi Sicili – MGS) tescil edilir (TTK m. 960). Gemi siciline kayıtlı geminin adının, geminin her iki tarafına ve kıçına bozulmaz ve çok okunaklı harflerle yazılması zorunludur.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 1
- GEMİNİN ADI
Türk Uluslararası Gemi Sicili’ne tescil edilecek gemilerin de adı sicile tescil edilir (TUGK m. 6 atfı ile TTK m. 960). TUGS Gemi Tasdiknamesi düzenlenmiş geminin adının değiştirilmesinde de UDHB izni aranır (TUGSY m. 14 atfı ile TTK m. 938 / 2).
MGS veya TUGS’ne kayıtlı olmayan ve Bağlama Kütüğü’ne kaydedilecek gemilerin de, (deniz ve içsu araçlarının da) ayırt edici bir adı olur (BKUY m. 11).
Bağlama limanının geminin sağına soluna ve kıçına yazılması gerekir. Ayrıca donatana açılacak davalarda bağlama limanı mahkemeleri de yetkilidir.
Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 2
- ANINMA İŞARETİ
UDHB tarafından Gemi Sicili müdürlüklerine gönderilen ve sicil müdürü tarafından telsizle haberleşmede kullanılmak üzere tescil sırasına göre verilen verilen işarettir. Tanıma işareti de gemici siciline tescil olunur.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 2
- BAĞLAMA LİMANI
Gemi seferlerinin idare edildiği liman (TTK m. 946). Bağlama limanı;
(i) geminin bağlama limanının tâbi olduğu sicil müdürlüğüne tescil edilecek olması (TTK m. 955 / 1);
(ii) kaptanın donatanı temsil yetkisinin kapsamını belirlemesi (gemi bağlama limanında iken son derece sınırlı, bağlama limanı dışında geniş);
(iii) donatana ve müşterek donatanlara karşı bu sıfatları dolayısıyla açılacak davalarda bağlama limanının bulunduğu yer mahkemesinin de yetkili olması sebebiyle önemlidir.
Gemi seferleri yabancı bir limandan veya kara kentinden ya da gemiden idare ediliyorsa malik gemisini dilediği yer siciline tescil ettirebilir (TTK m. 955 / 2); bu halde tescil limanı bağlama limanı olarak kabul edilmelidir.
Bağlama limanı da geminin kıçına yazılır ve sicile tescil edilir.
- Bir gemiye ait seferler, hangi limandan yönetiliyorsa o liman, geminin bağlama limanıdır. Ancak, günümüz koşullarında bir gemiye ait seferlerin mutlaka bir liman kentinden yönetilmesi gerekmez. Geminin seferleri, yabancı bir limandan veya bir kara kentinden ya da doğrudan gemiden yönetilebilir. Bu durumda bağlama limanı, malikin gemisini sicile kaydettireceği limandır. Yani, sicil limanı, aynı zamanda bağlama limanı olmaktadır.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 3
- TONAJ
Gemilerin taşıyabileceği yük ya da yolcu miktarı, gemilerde bulunması gereken teçhizat, gemi adamları ile donatılması (gemi adamı sayısı ve yeterliliği); sınırlı sorumlulukta sorumluluğu sınırlandıran miktar, gemilerden alınacak ücret ve vergiler gibi çeşitli hususlar tonaj esas alınarak belirlendiğinden, gemi tonajı önemlidir.
Gemilerin Tonilatolarını Ölçme Yönetmeliği (GTÖY) veya 1969 tarihli Gemilerin Tonilatolarını Ölçme Uluslararası Sözleşmesi (GTÖUS) hükümlerine göre tespit edilen ölçüm sonucu “tonaj” olarak ifade edilir. Ölçüm sonucu ile birlikte geminin belirleyici özellikleri ile teknik özelliklerini gösteren “Tonilato Belgesi” düzenlenir.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 3
- Tonilato (Register Ton) = 2,83 m3 – gemilerin kapalı yerlerinin hacmini ifade eder.
Gros tonilato: Geminin kapalı yerlerinin hacimlerinin GTÖY veya GTÖUS hükümlerine göre tespit edilmiş değerini;
- Net tonilato: Geminin işletilmesi bakımından gerekli olup, yolcu ve yüke tahsis edilmeyen, kaptan ve mürettebat kamaraları, makine mahalleri, seyir mahalli, tuvalet, banyo, portuç mahalleri gros tonilatodan indirildikten sonra tespit edilen değeri
DWT (deadweight ): Geminin yük, yakıt, kumanya, su vs. taşıyabileceği toplam ağırlık.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 4
MİLLİYET - BAYRAK ÇEKME HAKKI
1.1. TTK
KURAL (TTK m. 940) : Her Türk gemisi Türk Bayrağı çeker (çekebilir ve çekmek zorundadır).
Gemi tek bir gerçek kişiye ait ise, bu şahsın; birden fazla gerçek kişiye ait ise, paylı mülkiyet durumunda payların çoğunluğunun, elbirliğiyle mülkiyet durumunda maliklerinin çoğunluğunun Türk vatandaşı olması şartıyla Türk gemisi sayılırlar.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 4
MİLLİYET - Geminin tek bir tabiiyeti olur. Bayraksız gemi uluslararası hukukta korsan ya da deniz haydutu olarak adlandırılır ve her türlü müdahaleye açık hale gelir.
- Gemi bayrağına göre hukukumuzda Türk gemisi ya da yabancı gemi olarak adlandırılır.
- Kural olarak bir gemi sadece bir devletin bayrağını çekebilir.
- Gemilerde alım-satım, uluslararası seyrüsefer, yolcu-yük taşıması, suç işlenmesi vs. durumları açısından geminin bayrağı önemlidir. Zira açık denizlerde bu ilişkilerde geminin bayrağını çektiği devletin hukuk kuralları uygulanır.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 4
MİLLİYET - Gemi maliki tüzel kişi ise;
türü ne olursa olsun Türk kanunları uyarınca kurulmuş olması;
ticaret şirketi dışındaki (kuruluş, kurum, dernek veya vakıflar) tüzel kişilerde, yönetim organını oluşturan kişilerin çoğunluğunun Türk vatandaşı olması;
ticaret şirketlerinde (i) şirketi yönetmeye yetkili olanların çoğunluğunun Türk vatandaşı olmaları; (ii) şirket sözleşmesine göre oy çoğunluğunun Türk ortaklarda bulunması, (iii) anonim ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerde ayrıca payların çoğunluğunun nama yazılı ve bir yabancıya devrinin şirket yönetim kurulunun iznine bağlı bulunması koşullarının mevcudiyeti halinde Türk gemisi sayılır.
Türk ticaret siciline tescil edilen donatma iştiraklerinin mülkiyetindeki gemiler, paylarının yarısından fazlası Türk vatandaşlarına ait ve iştiraki yönetmeye yetkili paydaş donatanların çoğunluğunun Türk vatandaşı olması şartıyla Türk gemisi sayılırlar.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 5
MİLLİYET - İSTİSNA (TTK m. 941): Türk gemisinin yabancı bayrak, yabancı geminin Türk bayrağı çekmesi
Türk gemisi,
(i) TTK m. 940 hükmünde belirtilen şartlara sahip olmayan (kendilerine ait olduğu takdirde Türk Bayrağı çekme hakkını kaybedeceği) gerçek veya tüzel kişiye, en az bir yıl süreyle kendi adlarına işletilmek üzere bırakılmış olması; (ii) malikin yabancı bayrak çekilebilmesi için talepte bulunması; (iii) bayrağı çekilecek devletin kanunlarının buna imkan vermesi; (iv) UDHB’nın izin vermiş olması halinde yabancı bayrak çekebilir.
Bırakma süresince verilen izin sona ermedikçe veya kanuni sebeplerle geri alınmadıkça gemi Türk Bayrağı çekemez.
- Yabancı gemi;
(i) TTK m. 940 hükmünde belirtilen şartlara sahip olan (ona Türk Bayrağı çekebilecek kişilere) gerçek veya tüzel kişiye en az bir yıl süreyle kendi adlarına işletilmek üzere bırakılmış olması; (ii) malikin rızası alınmış olması; (iii) Türk mevzuatının kaptan ve gemi zabitleri hakkındaki hükümlerine uyulması; (iv) geminin bayrağını taşıdığı devletin kanunlarında bunu engelleyen bir hüküm bulunmaması; (v) UDHB’nın geminin Türk Bayrağı çekmesine izin vermesi halinde Türk bayrağı çekebilir.
İzin alan kişi, her iki yılda bir, izin için gerekli şartların varlığını sürdürdüğünü ispatlamakla yükümlüdür. Türk bayrağı çekmesine izin verilen gemiler, Bakanlık tarafından tutulan özel sicile kaydolunur.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 6
MİLLİYET - 1.2. TUGSK
Türk Uluslararası Gemi Siciline tescil edilen gemiler ve yatlar Türk Bayrağı çekerler (TUGSK m. 7 / 1).
1.3. BKUY
Bağlama kütüğüne kayıtlı gemi, deniz ve içsu araçları Türk bayrağı çekmek zorundadır.
Bağlama kütüğüne kayıtlı ticari gemi, deniz ve içsu araçları ile yabancılara ait özel kullanıma mahsus gemi, deniz ve içsu araçları, TTK’nın bayrak çekme ile ilgili hükümlerine bağlı olmaksızın Türk Bayrağı çeker (BKUY m. 12).
1.4. Turizmi Teşvik Kanunu (TurTK)
Türk bayrağı çekemeyen deniz turizm araçlarına TTK m. 940 hükmü ile bağlı olmaksızın Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Türk bayrağı çekme izni verilebilir (TurTK m. 27 / 3).
- BAYRAK ÇEKME HAKKININ KULLANILMASI
2.1. TTK
MGS’ne kayıtlı geminin Türk bayrağı çekme hakkı, gemi tasdiknamesi ile ispat olunur; gemi tasdiknamesi alınmadıkça Türk bayrağı çekme hakkı kullanılamaz (TTK m. 943). Gezinti, spor, eğitim, öğretim veya bilim amaçlarına tahsis edilmiş gemiler ile onsekiz gros tonilatodan küçük ticaret gemileri (MGS’ne tescili zorunlu olmayan gemiler), gemi tasdiknamesi veya bayrak şahadetnamesi olmaksızın Türk bayrağı çekebilir (TTK m. 945). Bayrak çekme hakkı açısından sicile tescil açıklayıcı; bayrak çekme hakkının kullanılması açısından sicile tescil kurucudur.
Türkiye dışında Türk bayrağı çekme hakkını kazanan gemiler, geminin bulunduğu yerdeki Türk Konsolosu tarafından düzenlenen ve ancak bir yıl için geçerli olan bayrak şahadetnamesi ile; bir Türk limanında inşa edilen ve TTK m. 940 uyarınca Türk bayrağı çekme hakkına sahip olmayan gemiler UDHB tarafından düzenlenen ve teslim edilecekleri yere kadar geçerli olan bayrak şahadetnamesi ile Türk bayrağı çekebilir. Ayrıca Türk bayrağı çekmesine izin verilen yabancı gemiler de UDHB tarafından düzenlenen bayrak şahadetnamesi ile Türk bayrağı çeker.
- Geminin Ayırıcı Unsurları (Kimliği) – 7
MİLLİYET - 2.2. TUGSK
TUGSK m. 7 uyarınca TUGS kayıtlı gemiler ve yatlar, “TUGS Gemi Tasdiknamesi” alınmış olması koşulu ile Türk Bayrağı çekilebilir. Bayrak çekme hakkı sicile tescil ile kazanılır.
1.3. BKUY
BKUY m. 12 / 2 uyarınca gemi, deniz ve içsu aracının Türk Bayrağı çekme hakkı geçerli ruhsatname ile ispat olunur. BK’ne kayıt ile hak kazanılır.
