Lacka - Sevgi Girgin YIPRANMA PAYI NEDİR?
Mevcut durumda Türkiye’de 18 meslekte yıpranma payı bulunuyor. Yıpranma payı ile çalışma koşulları ağır olan mesleklerden daha çabuk emekli olunması amaçlanıyor. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda “fiili hizmet zammı” olarak geçen yıpranma payı ile çalışma koşullarının ağır olması sebebiyle diğer mesleklere nazaran daha fazla efor sarf edilen ve diğer mesleklerden daha fazla yıpranmaya maruz kalınan işlerde daha çabuk emekli olunması amaçlanıyor.
Örneğin yıpranma payı hakkına sahip olan mesleklerde çalışana çalıştıkları her yıl için ilave 90 gün fiili hizmet zammı veriliyorsa, 12 ay çalışan bir personel, 15 ay çalışmış gibi kabul ediliyor. Buna göre, normalde her yıl emeklilikte 360 gün olarak kabul edilirken, fiili hizmet zammı kapsamındaki mesleklerde her yıl 360 güne ilave olarak 60 ile 180 gün arasında değişen oranlarda prim ödeme gün sayısı ilave ediliyor. Yani, normal bir işte çalışanın emekliliğinde yılda 360 gün dikkate alınırken, fiili hizmet zammı kapsamındaki işlerde 420 ile 540 gün arasında prim ödeme günü dikkate alınıyor.
YIPRANMA PAYI OLAN MESLEKLER
Kurşun ve arsenik işlerinde çalışanlar 60 – 90 gün
Cam fabrika ve atölyelerinde çalışanlar 60 gün
Cıva üretimi işleri sanayinde çalışanlar 90 gün
Çimento fabrikalarında çalışanlar 60 gün
Kok fabrikalarıyla Termik santrallerde çalışanlar 60 gün
Alüminyum fabrikalarında çalışanlar 60 gün
Demir ve çelik fabrikalarında çalışanlar 90 gün
Döküm fabrikalarında çalışanlar 60 gün
Asit üretimi yapan yerlerde çalışanlar 90 ile 180 gün
Madenlerin yer altında çalışanları 180 gün
Radyoaktif ve doğal ve yapay radyoaktif, radyoiyonizan maddeler radyoiyonizan maddelerle veya bütün diğer korpüsküler emanasyon kaynakları yapılan işler ile yapılan işlerde çalışanlar 90 gün.
Su altında çalışanlar 60 gün
Türk Silâhlı Kuvvetlerinde Subay, yedek subay, astsubay, uzman jandarma, uzman erbaşlar ve sözleşmeli erbaş ve erler 90 gün
Emniyet ve MİT mensupları 90 gün
İtfaiye veya yangın söndürme işlerinde çalışanlar 60 gün
Basın Kartı Yönetmeliği’ne göre çalışan gazeteciler 90 gün
TRT’de Basın Kartı Yönetmeliği’ne göre çalışanlar 90 gün
Türkiye Büyük Millet Meclisi Yasama organı üyeleri ile dışarıdan atanan bakanlar 90 gün fiili hizmet zammı alıyor.
TÜRK-İŞ 1. Bölge Temsilciliği’nde gerçekleşen ve TÜRK-İŞ 1.Bölge Temsilcisi Adnan Uyar’ın konuşmasıyla başlayan toplantıda Türkiye Denizcilik Federasyonu (TÜRDEF) Yönetim Kurulu Başkanı Erkan Dereli ve Türkiye Denizciler Sendikası (Türk Deniz-İş) Genel Başkanı İrfan Mete tarafından yıpranma payı açıklamaları okundu. Açıklamada denizcilerin 2008’de ellerinden alınan yıpranma payının hemen verilmesi istenirken, Türkiye’nin deniz çalışanları konusunda dünyada etkisinin artması için “Türkiye Denizaşırı İstihdam Ofisi” açılması önerildi.
Gemi adamlarının, 3595 sayılı Kanun ile 20 Haziran 1987 tarihinde başlayan ve sosyal güvence kapsamında sağlanmış bulunan yıpranma hakları ve fiili hizmet süresi zammı, 1 Ekim 2008 tarihinde çıkartılan 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sigortalar Kanunu ile ellerinden alınmıştır. “Fiili hizmet süresi zammı” kavramı, 5510 sayılı Kanun’un 40. Maddesinde düzenlenmiş olup, bu kavramın özünde ağır ve yıpratıcı işlerde çalışan sigortalıların korunması düşüncesi vardır. Ancak, ağır ve yıpratıcı iş olarak kabul edilmeyen mesleğimizin deniz çalışanları büyük bir mağduriyete sürüklenmiştir. Sadece deniz çalışanları değil aile bireyleri de yıpranmaktalar. Anne babası yıpranmakta denizcinin, kardeşi yıpranmakta, evliyse eşi ve çocukları da yıpranmaktadır. Diğer bir ifadeyle, sadece deniz çalışanları değil, ailesinin tüm bireyleri de yıpranmaktadır.
2013 yılında yapılan başka yeni bir düzenleme ile yıpranma payından yararlanacak farklı meslekler dahil edilmesine rağmen, deniz çalışanları maalesef yine bu kapsamda değerlendirilmemiştir. Bugün listede görüldüğü üzere 45 ayrı iş kolu yıpranma payından yararlanıyor ancak, deniz emekçileri – gemi adamlarımız 12 yıldan beri yıpranma hakkının dışında tutuluyor. Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) denizde çalışmanın büyük bir yorgunluk olduğunu, hatta bu yorgunluğu tükenmişlik, bitkinlik, aşırı biriken yorgunluk olarak da ifade etmiştir. Yapılan araştırmalar denizde vardiyalı çalışma biçiminin gemi adamının biyolojik dengesini bozduğunu, beyin işlemlerine hasar verdiğini göstermiştir. Gemi adamının bir ölçüde rahatlama ve dinlenmesi ancak gemiden ayrılmasıyla olanaklıdır. Diğer taraftan Dünya Sağlık Örgütü, denizcilik mesleğini en tehlikeli iş ortamlarından biri olarak, denizde yapılan ve en fazla fiziksel güç gerektiren işlerden biri olarak tanımlar. Bu itibarla, çalışma döneminde yapılan işin insan ömrünü ve kalitesini ne şekilde etkilediği sosyal politikalarda ve sosyal güvence uygulamalarında dikkate alınmak zorundadır.
Deniz çalışanlarının iş yaşam dengesi sağlanmak zorundadır. Bizler mesleğimiz icra ederken yaralanıyoruz, denizin ortasında zamanında müdahale edilemediğinden ölüyoruz biz, ölüyoruz, cenazemiz yurda gelemiyor, baba oluyoruz doğuma yetişemiyoruz, annemiz ölüyor bizim toprağa veremiyoruz. Daha dün bir kardeşimiz kalp krizinden vefat etti , stresten dediler. Çocuğumuz bizden mahrum büyüyor, 30 sene gemide çalışıp bu süre içinde topu topu 5 senesini evde ailesiyle birlikte geçirebilen lostromolarımız var bizim, statik elektriği, atık gaza, toza dumana maruz kalmaktan sağlığı bozulanlarımız var bizim, kötü havada günlerce aç kalanlarımız, denizde kaybolanlarımız var bizim, şartlardan dolayı psikolojik olarak çöküp alkolik olanlarımız var bizim. Tüm bunların üzerine kötü gemilerde, kötü ortamlarda çalışıp maaşlarını alamayanlarımız var bizim. Bu durum görememezlik mi, anlatamamazlık mı? Bunu bir netleştirmemiz lazım. Biz camia olarak hepimiz aynı gemide miyiz ona ayrıca bir bakmak lazım ki çözüm orada. Bu amaçla bizler, Odemed olarak 2008 yılında söylediğimiz gibi, haklarımızı korumak ve konuya açıklık getirebilmek için her türlü girişimde bulunacağımızı ve bu amaç doğrultusunda tüm paydaşlarımızla iş birliği içerisine gireceğimizi, elimizden gelen tüm desteği onlara sunacağımızı söylemekten onur duymaktayız. Kamuoyuna saygıyla duyurulur. Ziya Kalkavan Anadolu Denizcilik Meslek Lisesi Mezunları Derneğiˮ 7DENİZ
KAYNAKÇA:
Ziya Kalkavan Anadolu Denizcilik Meslek Lisesi Mezunları Derneğiˮ 7DENİZ
Yazar:
M. Eren Öcal
İstanbul Teknik Üniversitesi- Deniz Ulaştırma ve İşletme Mühendisliği
