Deniz yolu taşımacılığının verimli ve güvenli olması sebebiyle dünya ticaretine olumlu yönde büyük bir etkisi vardır. Bu etkinin büyümesi için yapılacak bazı önlemler, güvenliği maksimum seviyeye çıkarıp kazaları azaltmaktır. Deniz kazaları incelendiğinde, deniz de emniyeti riske atan ve çevreye büyük zararlar veren başlıca birkaç kaza türü gözlemlenmektedir.  Bunlardan en önemlilerden birisi ise Yangın / Patlama kaynaklı kazalardır.

     Yanma, kimyasal bir olaydır. Yanıcı maddelerin yeterli ısı altında oksijen ile birleşmesiyle oluşan kimyasal reaksiyona yanma denir. Yanmanın başlaması ve sürdürebilmesi için gereken; yanıcı madde (yakıt), yakıcı madde (oksijen) ve tutuşturma [ateşleme kaynağı (sıcaklık)] faktörüdür. Bu  faktörlerin uygun koşullarda bir araya gelmesine yangın üçgeni denir.

     Patlama ise yanıcı maddenin oksijenle oluşturduğu karışımın tutuşmasıyla ortaya çıkan yüksek enerji oluşumudur.

     Olası bir yangın senaryosunda yangına müdahale edilme süresi çok önemlidir. Saniyelerin bile çok önemli olduğu yangın kazalarında müdahale olmazsa bir kıvılcımdan dolayı bile bir oda 2.30 dakika içinde tamamen alevler içinde olabilir.

           Yangın Çeşitleri

    Yangınları çeşitli gruplar altında toplamak için yapılan çalışmalar sonucunda en uygun ayrım Avrupa Birliği standartlarınca (ISO Standard 3941) yanıcı madde türlerine göre sınıflandırılmıştır.

      A SINIFI YANGINLAR:

     Yanmanın, normal olarak parlak korların oluşumuyla yürüdüğü genellikle organik esaslı katı madde yangınlarıdır.

     Odun, kumaş, kağıt, çöp, plastik vb. katı yanıcıların çıkardığı yangınlar adi yangın olarak adlandırılır. A sınıfı yanıcıların en temel özelliği kor oluşturabilmeleri ve kül meydana getirmeleridir.

     Çeşitli odun ve kereste, ham ve mamul tekstil maddeleri, kâğıt ve benzeri maddelerin yangınlarına ahşap yangın adı verilir. Bu maddeler, tamamen katı yanıcı maddelerdir.

     Bu sınıf yangınları meydana getiren tamamıyla kuru maddeler olduğu için bu sınıfa kuru yangınlar adının verildiği de görülür. 

     B SINIFI YANGINLAR (SIVI YANGIN):

     Petrol, petrol ürünleri, benzol, makine yağları, laklar (boyalar) katran (asfalt), eter, alkol parafinler vb. sıvı yanıcıların çıkardığı yangınlardır. B sınıfı yangınların en temel özelliği korsuz ve alevli yanmalar olmasıdır.

    Bu sınıfa giren maddelerin hepsi az çok sıvı durumdadır. Yoğunluklarına göre değişmekle birlikte kolaylıkla buharlaşırlar. Yanma genellikle yanıcı sıvının yüzeyinde olur ve derinlere inmez çünkü buharlaşma yalnız yüzeyde gerçekleşir ancak yangının meydana getirdiği ısı ile sıvı kaynamaya başladıktan sonra kütlesel bir buharlaşma söz konusu olur. Yine de buharlaşma yüzeyde olur çünkü alt kattaki sıvı, meydana bulunduğu yerde buharlaşmaz ve üste çıkar. Artma yalnızca buharlaşmaya katılan sıvının miktarındandır.

    Yanıcı Sıvıların ayrıca bir parlama noktası “flash point” vardır ki bu halk tarafından bilinen parlama ile aynı şey değildir.  Flash point bir yanıcı sıvının alev alabilecek şekilde yanıcı buhar üretebileceği en düşük sıcaklık değeridir. Ancak bu durumda ısı kaynağı çekildiğinde alev söner. Alevin sönmeden devam edebilmesi ancak tutuşma sıcaklığı ve üzerindeki sıcaklıklarda olur. Örneğin, etil alkolün parlama noktası 12,7 °C, tutuşma sıcaklığı ise 362,7 °C’ tır. 

     C SINIFI YANGINLAR:

     C sınıfı yangınlar basınç ile sıvılaştırılmış haldeki gazlar ve yanıcı gaz haldeki maddelerin meydana getirdiği yangınlardır. C sınıfı yanıcı maddelere; doğal ve üretilmiş gazlar, metan, hidrojen, LPG gibi maddeleri örnek gösterebiliriz.

     Elektrik donanımlarının yanmasıyla oluşan yangınlar ayrı bir sınıf içinde değerlendirilmeyip C sınıfı yangınlar başlığı altında incelenmektedir.

      D SINIFI YANGINLAR:

     D sınıfı yangınlar yanabilen hafif metallerin meydana getirdiği yangınlardır. D sınıfı yanıcı maddelere; alüminyum, sodyum, fosfor vb. maddeleri örnek olarak gösterebiliriz. D sınıfı yangınlar özel olarak üretilmiş olan D sınıfı kuru tozlar ile söndürülürler.

      F SINIFI YANGINLAR:

    Hayvansal ve bitkisel içerikli yemek pişirme yağlarının yangınları F sınıfı yangın olarak adlandırılır. Yangın sınıfları içerisinde söndürülmesi en zor sınıftır. A, B, C, D tipi yangınlarda yanıcı maddenin yüzey sıcaklığının yüksek olması bir yangın nedenidir ancak F 23 Tipi yangınlarda yakıtın (pişirme yağları) tamamının sıcak olması yangının asıl nedenidir. Uluslararası standartlarda yemeklik yağın tutuşma sıcaklığı 360° (10°) olarak verilmektedir. Dolayısıyla bilinen söndürme maddeleri ile F tipi yangınları söndürmek neredeyse imkânsızdır. Bu tip yangınlarda sulu kimyasal söndürücüler ya da toz söndürücüler kullanılır.

          Yangın Türlerine Göre Yapılan Müdahaleler

      A Sınıfı Yangınlara Müdahale:

     Bu tür yangınların temel söndürme prensibi soğutma, temel söndürme maddesi ise sudur.  Su ile soğutma yapılarak ısı, yanma ısısının altına düşürülebilir.  Su, sis hâlinde kullanılarak hem soğutma gerçekleşebilir hem de yanıcı maddenin oksijen ile teması kesilebilir.  Köpük veya kuru kimyasal da kullanılarak yanıcı maddenin oksijen ile irtibatı kesilebilir.  CO₂ kullanılabilir.

      B Sınıfı Yangınlara Müdahale:

    B sınıfı yangınların temel özelliği korsuz, alevli yanmadır. Bu tür yangınların temel söndürme prensibi boğma ve temel söndürme maddesi ise köpüktür.

    Köpük en etkili söndürme malzemesidir. Hafifliği sayesinde yanan akaryakıtın üzerini kaplayarak oksijen ile ilişkisini keser.

    Su sisi veya kuru kimyasal da yanıcı maddenin oksijen ile ilişkisinin kesilmesinde kullanılabilir. Sis aynı zamanda yanıcı maddenin ısısının düşürülmesinde de yararlı olur. BC tipi kuru kimyevi toz kullanılır. 

    Su, akaryakıttan daha ağır olduğundan bu yangın tipinde kullanılmaz.

     C Sınıfı Yangınlara (Gaz Yangını) Müdahale:

     Bu tür yangınlara müdahalede temel prensip örtme ve boğma temel söndürme maddesi temel BC tipi kuru kimyevi tozdur.

     İlk iş, gaz devresi üzerindeki vana kapatılır ve yangına sebep olan gaz kesilir.

     Yanan tüpler su ile soğutulur, yangın mahallinden uzaklaştırılarak üzerine ıslak battaniye örtülür. Gazın kaynağının ortamdan uzaklaştırılmasıyla kalan yangının tipine göre yangına müdahaleye devam edilir.

     Bu tür yangınlarda BCF, CO₂, köpük ve kuru kimyasal toz kullanılabilir.

     D Sınıfı Yangınlara Müdahale:

     Bu tür yangınlara temel söndürme prensibi boğma, temel söndürme maddesi ve prensibi ise özel D tipi kimyasal tozdur. D tozu bulunmadığında kum, toprak, grafit tozu ve soba külü bu amaçla kullanılabilir. Söndürmede köpük, su (kuru kimyasal toz veya ABC kuru toz türü söndürücüler faydasızdır.) kesinlikle kullanılmaz.

     F Sınıfı Yangınlara Müdahale:

     Kızarmış yağların etkisiyle meydana çıkan bu yangınların söndürülmesi için su kullanılmamaktadır. Suyun kullanılması patlamalara sebebiyet verecektir. Tozlu sistemler ve ıslak kimyasal söndürme sistemleri kullanıldığı takdirde F tipi yağ yangınlarının söndürülmesi daha da kolay hale gelir.

       PATLAMA ÇEŞİTLERİ

    Katı, sıvı veya gaz halindeki patlayıcı maddelerin kıvılcım, reaksiyon veya şok etkisiyle ateşlenmesi sonucu yüksek derecede ısı, ışık, gaz, ses ve basınç meydana getirerek hava içerisine aniden ve şiddetle yayılması olayına patlama denir.

Patlamalar 2 çeşide ayrılır:

    Mekanik Patlama

     Kapalı kaplarda, kazanlarda, boru devrelerinin basınç giderici emniyet supabı yoksa, artan buhar basıncı içinde bulunduğu kabın yapıldığı malzemenin mekanik direncini aşar ve kap infilak eder. Genellikle bu tür patlamalarda yüksek ısı görülür. Gazlar veya buhar hızla açığa çıkar, gürültü meydana gelir. Mekanik patlamaya örnek olarak kapalı kaplar, kazanların, boru devrelerinin çeşitli fiziksel etkiler sebebiyle iç basıncın artması sonucu meydana gelen patlamaları verebiliriz.

    KİMYASAL PATLAMA

     Kimyasal patlamalar sıvı veya katı halde bulunan patlayıcı maddenin çok büyük bir hızla, hacminden çok daha büyük bir hacim olan gazlara dönüşmesi ile ortaya çıkar. Tüm dönüşme süresi saliselerle ölçülebilecek zaman süreleri içinde olup biter ve son derece yüksek ısı (binlerce derece) yaratır.

         YANGIN SÖNDÜRME İLKELERİ

     Yangın söndürmede temel prensip, yangının klasik tanımı yapılırken belirtilen ve yanma şartı için geçerli olan üç unsurdan birinin (ısı, oksijenin veya yanan maddenin herhangi birinin) ortadan kaldırılması ya da yanan madde ile havadaki oksijen arasındaki kimyasal zincir reaksiyonun bozulması gerekir.

       SOĞTARAK SÖNDÜRME

     SU İLE SOĞURATAK SÖNDÜRME

     Su ile soğutma, soğutarak söndürme prensipleri içinde en çok tercih edilendir. Bunun en büyük sebebi suyun elverişli fiziksel ve kimyasal özelliği ve fiyatının da bir o kadar makul oluşudur. Su ile soğutarak söndürmenin temeli, yanan maddenin soğutulmasına ve açığa çıkan yanıcı buhar ve gazların azaltılmasına ve durdurulmasına dayanır.

     Su, yanıcı maddeden ısı alarak yanma ısısını düşürme özelliğine sahiptir. Su, ısı ile temas ettiği takdirde buhar hâline geçer, bu esnada çevreden ısıyı absorbe eder. 100°C’ deki bir gram su, buhar olmak için çevreden 537 kalorilik ısı emer. Yangında kullanılan suyun ısısı 10-25°C ortam sıcaklığında bulunduğundan 1 gramının emdiği ısı miktarı yaklaşık 600 kaloridir. Bu da yanan cisimden emilen ısıdır ve yanma ısısını düşürür. Böylelikle yanan cismin ısısı buharlaşan suya aktarılmış olur. Yanıcı madde ısısı düştüğünden yanma olayı da ortadan kalkar. Su, yalnızca soğutma yoluyla değil aynı zamanda pulvarize (atomize, yağmurlama) şeklinde kullanıldığı zaman oksijeni kesme özelliğine de sahiptir. Su, genellikle ahşap yangınlarında (A sınıfı) kullanılır ancak ahşap yangının çıkış nedeni elektrik ise yanan ortamdaki elektrik akımının kesildiği kesinlikle tespit edilmeden yangın, su ile söndürülmemelidir çünkü su iletken bir maddedir. Su, yangının yayılmasına da engel olmaktadır. Muhtemel bölgelerdeki yanmaya müsait maddeler su ile ıslatılarak yanma ısıları düşürülür.  Su, yukarıda bahsedildiği gibi pulvarize şekilde kullanıldığı takdirde B sınıfı yangınlarda söndürücü olarak kullanılır. Bu konuda ‘Havayı Kesme’ bölümünde daha geniş bilgi verilecektir. 

     YANICI MADDEYİ DAĞITMA

     Soğutarak söndürmenin bir başka türü de yanıcı maddeyi dağıtmaktır. Yanıcı maddenin dağıtılmasıyla yangın nedeni olan yüksek ısı bölünecek ve  yanan cismin bir kütlesine düşen ısı azalacak ve yangın yavaş yavaş sönecektir.

    Genelde bu tip söndürmeler A sınıfı yangınlarda kullanılır. Bu tip söndürmeler yangını hemen söndürmez zaman bağlı olarak sönme olayı meydana gelir. Yanıcı maddeyi dağıtarak söndürme eylemi yangının yayılmasına sebebiyet verdiği için kesinlikle akaryakıt yangınlarında kullanılmaz.

    KUVVETLİ ÜFLEME

    Yanan madde üzerine kuvvetli olarak üflenen hava, alevin sönmesine ve yanan maddenin ısının belirli oranda azalmasına neden olacaktır. Bu tip söndürme ilkesiyle başlangıç yangınları söndürülebilir. Büyümüş ve belirli boyutlara oluşmuş yangınlarda yeterli söndürmeyi sağlayacak üfleme veya hava akımı sağlanması imkânsız olduğundan söndürmeye yeterli olmayacak bir hava akımı sağlanması da yangını büyüteceğinden ve yayacağından sakıncalıdır.

           HAVAYI KESME

    Yanma olayının meydana gelebilmesi için gerekli üç şarttan biri olan oksijen, yanma esnasında ortadan kaldırılır veya %14′ ün altına düşürülürse yanma olayı son bulacaktır. Bu olay genelde örtme, boğma, oksijeni azaltma şeklinde kullanılır.

     ÖRTME

     Yanan maddelerin üzerine havayı kesmek (ortamdan oksijeni kaldırmak) için örtülen veya yayılan maddelerle yapılan söndürme işlemine örtme denir. Kuru yanıcı madde, yanıcı madde yangınlarında ve başlangıç halindeki yangınlarda örtü olarak halı, kilim, battaniye ve kum gibi maddeler kullanılır. Akaryakıt yangınlarında örtü olarak köpük, klor ve azot vb. maddeler kullanılır.

     BOĞMA

     Yangının oksijenle ilgisini önlemek veya yanma için gerekli oksijen oranını azaltmak amacıyla yapılan işlemdir. Bu yöntem, özellikle kapalı veya kolaylıkla kapalı hale getirilebilecek yerlerdeki yangınlarda kullanılır. Hava sirkülasyonuna yol açabilecek bütün açıklıklar kapatılır ve oksijenin yenilenememesi nedeni ile yangın kendiliğinden söner.

      OKSİJENİ AZALTMA

      Yanma olayının olabilmesi için diğer şartlar yanında oksijenin ortamda %14 nispetinde bulunması gerekmektedir. Hava karışımında %21 oranında oksijen bulunduğundan normal koşullarda her yerde yanma olayı meydana gelebilmektedir. Şayet oksijeni ortamda %14’ ün altına düşürürsek yanma olayı ortadan kalkacaktır. Bu esasa dayanılarak oluşturulan söndürme prensibine ise oksijeni azaltma yöntemi denilmektedir. Oksijeni azaltıcı maddeler; kimyevi tozlar, karbondioksit gazı gibi maddelerdir. Bunlar hem örtme (oksijeni kesme) hem de oksijeni azaltma suretiyle yangınları söndürücü niteliktedir.

     Yanıcı Maddeyi Ortadan Kaldırarak Söndürme

     Yanıcı maddeyi ortadan kaldırmak sureti ile söndürmede bizzat yanıcı madde ortadan kaldırılır ya da madde ısıdan korunur veya ayrılır.

     Yangın Anında İzlenmesi Gereken Prosedür:

1. Yangının başladığı; yangın alarmı, dahili haberleşme olanakları vs. ile Vardiya Zabiti’ ne bildir.
2. Yangın alarmını çal. 
3. Kaptan’a haber ver.
4. Makine dairesine haber ver.
5. Personel “Muster İstasyonu”nda topla ve sayım yap.
6. Yaralı veya kayıp olup olmadığını bildir.
7. Mümkün ise can filikalarını hazırla.
8. Var ise bütün operasyonları durdur (tank yıkaması, inertleme, sintine seperatörü).
9. Havalandırma, otomatik yangın ve su geçirmez kaportaları, skylight ve kapakları kapat.
10. Otomatik ve elle kumanda edilen yangın kapıları kapat.
11. Tüm yangın damperlerini, yakıp pompaları ve valfleri kapat.
12. Elektrik sistemleri kapat.
13. Eğer gerekliyse makine stop et.
14. İlgili mahallin detaylı kontrolünü yap.
15. Kontrollerden sonuç alınmazsa, yangın / kurtarma / soğutma ekipleri tampon bölgeye yolla.
16. Yangın olmayan bölgeler için gerekli kontrolleri yap ve gerekli tedbirleri al.
17. İlgisiz personeller tampon bölgeden çıkart ve mahallere izinsiz giriş, çıkışlar olmadığından emin ol.
18. Geminin mevkiisi uydu terminal ve diğer otomatik tehlike vericilerinde gerektiği gibi güncelle.
19. Şirkete ve 3. Partilere bilgi ver.
20. Gemi seyirdeyse, yangının yayılmasını en aza indirmek için rotayı değiştir ve hızı azalt.
21. Limanda veya yakınındaysan liman otoritelerini, kara yangın servis ve ekiplerine ihbarda bulun. Uluslararası Sahil Bağlantısı’nın düzgün takılı olduğundan emin ol.
22. Petrol kaçağından dolayı deniz kirliliği olasılığını değerlendir.
23. Olguları düzenli bir şekilde jurnallere kayıt et.

     Yangın Söndürüldüğünde:

1. Sahanın kontrolü tamamla.
2. Yangına neden olabilecek tüm maddelerin kaldırıldığına emin ol.
3. Tüm mahallerin havalandırmalarını düzgün olarak tamamla, dumandan arındığından emin ol.
4. Eğer limandaysan, sahile verilen hasar tespit et.
5. Yüke verilen hasar tespit et.
6. Yangın nedenlerini araştır.
7. Gemide hasarı tespit et.
8. Yangınla bağlantılı kirlilik varsa, ilgili partilere bilgi ver (SOPEP / SMPEP ya da USA kara suları içerisindeyse, VRP)
9. Uygunsa, yangın neticesine hasarlanan bölgenin fotoğrafını çek.
10. Gerekli yedek parçalar tespit et.
11. Klas ve P&I surveyorleri  atandı ve raporlar hazırlandı.
12. Yangın nedeni tamamen ortadan kaldırıldığından emin ol.

     Patlama Anında İzlenmesi Gereken Prosedür:

1. Yangın alarmını çal.
2. Kaptana haber ver.
3. Makine dairesine haber ver.
4. Var ise bütün operasyonları durdur.
5. Yaralı / kayıp olup olmadığı belirle.
6. İlgisiz personeli tampon bölgeden çıkart  ve mahallere izinsiz giriş, çıkış olmadığından emin ol.
7. Seyir halindeyken, mümkün ise, can filikaları hazırla.
8. Gerekli olabilecek yardımı talep et (romörkörler, kurtarma-yardım).
9. Geminin mevkiisi kontrol et.
10. Geminin mevkiisi uydu terminal ve diğer otomatik tehlike vericilerinde gerektiği gibi düzelt.
11. Şirkete ve 3. partilere bilgi ver.
12. COLREG gereği, gerekli işaret çekilmeli ve fenerler yak.
13. Olabilecek daha başka patlamalar, hasar tespit takımı tarafından incelenmeli.
14. Gemi ve yük hasarını kontrol et.
15. Bölgedeki diğer gemilerin pozisyonlarını, seyir tehlikelerini gözden geçir.
16. Patlama nedeni tespit et.
17. Patlama sonrası yangın çıkarsa uygun kontrol listeleri takip et.
18. Durum kontrol altına alınırsa, gemi stabilitesin, kontrol et.
19. İlgili partilere haber ver.
20. Tüm olgular jurnale düzgünce kaydet.

      Örnek Yangın Kontrol Planları:

Bir yangın kazası raporuna ulaşmak için tıklayınız.

ARDA BORA DOĞANAY

PİRİ REİS ÜNİVERSİTESİ 

DENİZ ULAŞTIRMA İŞLETME 

2019/2022