Arya - Melis Yıldız 1. SEL VE TAŞKIN NEDİR NASIL ORTAYA ÇIKAR?
Sel, suların bulunduğu yerde yükselerek veya başka bir yerden gelerek, genellikle kuru olan yüzeyleri kaplaması olayıdır. Seller, oluşum hızlarına göre yavaş gelişen, hızlı gelişen ve ani seller olarak sınıflandırılır. Genellikle bir hafta veya daha uzun bir süre içinde gelişen sellere yavaş sel, bir-iki gün içinde oluşan sellere hızlı sel, saatlik süre içinde oluşan sellere ani sel denir. Oluşum yeri bakımından da seller, kıyı seli, şehir seli, kuru dere seli, baraj/gölet seli ve akarsu (dere ve nehir) seli olarak adlandırılır.
Taşkın ise, yanderelerden gelen sellerin kısa sürede ana akarsuya ulaşmasıyla vadi boyunca yatakta akan suyun yükselmesi ve normal yatağına sığmayıp taşkın yatağına ve çevresindeki taşkın düzlüğüne yayılması şeklinde gerçekleşen olaya denir.
Aslında sel, doğanın kendi dengesini koruma mekanizması sınırları içinde kaldığı sürece, normal bir hidrometeorolojik olay olarak kabul edilmektedir. Ancak çeşitli nedenlerle doğanın dengesinin bozulmasına bağlı olarak ortaya çıkan olumsuzlukların da etkisiyle bu olay, zaman zaman bir afete dönüşebilmektedir. Sel afetini meydana getiren birçok etken olmakla birlikte en önemlisi, insanların doğal ekolojik dengeyi bozan tahribatlarıdır. Tabiattaki toprak – su – bitki arasındaki doğal dengeyi bozucu nitelikteki müdahaleler; ormansızlaşma, yanlış arazi kullanımları hızlandırılmış erozyona, erozyonla yıpranan araziler de dolaylı olarak sel ve taşkına yol açmaktadır.
Çarpık kentleşme, akarsu kenarlarının ağaçsız olması, şiddetli rüzgarlar sebebiyle denizlerde oluşan dev dalgalar sel oluşumuna sebep olmaktadır. Tsunami gibi bir doğa olayı da selin nedenleri arasında sayılabilir. Sele neden olan faktörlerden bir diğeri de kar erimeleridir. Eriyen karlar dere yataklarında su ile buluştuğunda yataklar bunu taşıyamaz. Gerekli önlemlerin alınmaması halinde ortaya sel ve taşkınlar çıkar.
2. SEL VE TAŞKIN ARASINDAKİ FARKLAR
Sellerde su ile birlikte fazla miktarda iri materyal taşınmakta, taşkınlarda ise iri materyal taşınımı çok az olmaktadır.
Seller, daha çok yukarı havza akarsularında ve yanderelerde, dolayısıyla yüksek ve fazla eğimli arazideki nispeten küçük havzalarda oluşmaktadır. Taşkınlar, akarsuların nispeten az eğimli vadi tabanlarında ve büyük akarsuların aşağı kesimlerinde meydana gelmektedir.
Sellerin yatak dışına taşması bir su ve iri boyutlu malzeme baskını oluşturmaktadır. Arazi, suların çekilmesinden sonra toprak verimliliğini azaltan bir taşıntı tabakasıyla örtülü kalmaktadır. Taşkınlar bir miktar asılı sediment (küçük boyutlu materyal) taşıyan bir su baskını niteliğindedir. Suların yatağına geri çekilmesinden sonra arazi toprak verimliliğini artıran ince bir sediment tabakasıyla örtülmektedir.
3. SEL FELAKETİ SIRASINDA YAPILMASI GEREKENLER
- Pencere ve kapıları korumak için taşınabilir engeller yerleştirilebilir.
- Suyla sürüklenen enkazın yönü kum torbalarıyla değiştirilerek konuttan uzak tutulabilir.
- Bazı durumlarda bütün kapıları açarak suyun binanın içinden akmasına izin vermek çok daha iyidir; böylece su basıncının yapının taşıyıcı sistemine zarar vermesi önlenebilir.
- Su yatağı ve çukur bölgeler hemen terk edilmelidir.
- Sel bölgesini hemen terk ederek yüksek ve güvenli bölgelere gitmeli ancak asla sudan karşıdan karşıya geçmeye çalışılmamalıdır çünkü su aniden derinleşebilir.
- Elektrik kaynaklarından uzak durulmalıdır, elektrik çarpabilir.
- Özellikle, geceleri selin tehlikelerini görmek güçleşeceğinden daha dikkatli olunmalıdır.
- Selden ölümlerin çoğu sel sularına girilmesinden kaynaklanmaktadır. Çünkü ayak bileğimize kadar olan sel suyu bizi; dizimize kadar olan sel suları ise otomobillerimizi sürükleyip götürebilir. Selden kaçmak için sel sularına kesinlikle girmeyiniz!
- Sel suları ayrıca kanalizasyon ve zehirli kimyasal maddeler de içerirler. Çocukların sel suları ile oynamasına müsaade edilmemelidir.
- Konutu terk ederken elektrik ve su vanaları kapatılmalıdır.
- Sel sırasında elektrikleriniz kesilebilir. Binada gaz sızıntısı olduğunu düşünüyorsanız, herhangi bir elektrikli alet ve ışık kullanmayın. Işığa ihtiyacınız olduğunda pilli fener kullanın.
- Evinizdeki küvet ve bidonları şebeke suyunun kirlenme ihtimaline karşı temiz su ile doldurunuz. Sel sırasında araç içerisindeyseniz; asla su ile kaplı yoldan gitmeye çalışmayın. Ani sellerin meydana getirdiği ölümlerin yarısı araç içindedir. Asla sel sularının bulunduğu bölgelerde araç kullanmayınız.
- Araçta herhangi bir arıza oluştuysa hemen terk ederek yüksek bir yere çıkın.
4. SEL FELAKETİNE KARŞI ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER NELERDİR?
- Her tip meteorolojik afet için, günümüzde yağış alanları ve yağış yoğunluklarının belirlenmesinde oldukça etkili bir biçimde kullanılan radar sistemleri ve uydu verileri ile çalışan erken uyarı birimleri teşkil edilmelidir.
- Bu uyarı birimi ile koordineli olarak çalışacak il ve ilçelerde kurtarma birimleri oluşturulmalıdır.
- Bölgesel radyolar herhangi bir tehlike anında halkı bilgilendirerek uygulayacakları yöntemler konusunda uyarıda bulunmalıdırlar.
- Yerel yönetimler dere yataklarına yerleşim yapılmaması konusunda titizlik göstermeli, buralarda yerleşimi önlemelidir.
- Yerleşim yerleri içinden geçen dere yatakları ve drenaj kanallarında, ayrıca dere ve nehirlerin denizle birleştiği noktalardaki kanallarda zamanla oluşabilecek tıkanmalara düzenli olarak temizlenmeli, sürekli açık olmaları sağlanmalıdır.
- Yerleşim yerleri içinden geçen dere yataklarına ıslah edilmelidir.
- Çevredeki yeşil alanlar korunarak ve artırılarak erozyon ve sel önlenmelidir.
- Sel tehlikesi bulunan eğimli yamaçlarda teraslama ve ağaçlandırma yapılmalıdır.
- Çukur alanlarda, binaların bodrum katlarına su basma tehlikesi yüksek olduğundan, bu türlü yerlerde bodrum yapılmamalı, su basman kotu yüksek tutulmalıdır.
- Şehir içlerinde yeterince yağmur suyu kanalı olmalı ve bunların sürekli bakımları yapılmalıdır.
- Bulunduğumuz yerleşim yerlerinde sel uyarı işaretleri ve uyarı sistemleri öğrenilmelidir.
- Konutlar diğer afetlerde olduğu gibi sele karşı da sigortalatılmalıdır.
5. SEL FELAKETİ SONRASINDA YAPILMASI GEREKENLER
- Sel felaketi suların geri çekilmesi ile sona ermeyebilir. Dolayısı ile otoritelerin geri dönün uyarısı alınmadan ve herhangi bir hasarı olup olmadığı kontrol edilmeden binalara kesinlikle girilmemelidir.
- Binalar kontrol edilirken su geçirmez ayakkabı ve pille çalışan el fenerleri kullanılmalıdır.
- Konutların duvarlarında, katlardaki zeminlerde ve pencerelerdeki hasarlar, tavan, sıva vb. malzemelerin dökülmesi riskinin olup olmadığı kontrol edilmelidir.
- Sigorta işlemleri için zarar gören yerlerin fotoğrafı çekilmelidir.
- Sel sonrasında da ikincil afet olarak yangınlar çıkabilir. Bu nedenle evde gaz sızıntısı, suyun altında kalmış elektrik aksamı, fırın, ocak ve elektrikle çalışan eşyaların olmadığına emin olun.
- Sel sırasında evde kalmış yiyecekler varsa bunları kesinlikle kullanılmamalıdır. (Konservelerde dahil)
- Konuttaki sel suları binanın daha fazla zarar görmemesi için yavaş, yavaş boşaltılmalıdır.
- Lağım çukurları, mikroplu tanklar ve atık su sistemleri sel sonrası insan sağlığına zarar vermemeleri için mutlaka yetkililere kontrol ettirilmelidir.
- Konuta sel sırasında yılan ve benzeri zararlı hayvanlar girebilir. Bu konuda da dikkatli olmak gerekir.
- Özel ilgiye ihtiyacı olan afetzedelere, yaşlılar ve bebeklere yardımcı olunmalıdır.
KAYNAKÇA
Afet Arama ve Kurtarma Derneği (AFAD). (2010). AFAD Sel Nedir. Erişim: 29.08.2021
Bilgi Hanem. (2021). Sel Nedir. Erişim: 30.08.2021
Özcan, Esin (2006). Sel Olayı ve Türkiye. Gazi Eğitim Fakültesi Coğrafya Eğitimi Anabilim Dalı, Ankara-TÜRKİYE
İnsapedia. (2019). Taşkın Nedir Taşkın Nedenleri Türleri ve Oluşumu Erişim: 29.08.2021
