Hakan KAPLAN Deniz ticareti hukuku, deniz hukukunun bir
alt koludur.
- Deniz hukuku, çok genel bir ifadeyle; gemilerin denizde seyrüseferi ile ilgili konuları özel olarak düzenleyen bir hukuk dalı olarak tanımlanabilir. Bir başka deyişle, Deniz Hukuku, deniz ile gemiyi birlikte ilgilendiren konuları düzenleyen bir hukuk dalıdır. Deniz ticareti hukukunun yerine dair görüşler aşağıdadır:
A –Deniz hukukunun bir koludur.
B – Seyrüsefer Hukukunun bir koludur.
C – Ticaret Hukukunun bir koludur.
- Neticeten, deniz ticareti hukuku, denizde seyrüsefer hukukundan daha fazla bir şeyi ifade eder ve asli karakteri itibarıyla, deniz ticaretinin özel hukuku olup, denizde seyrüsefere ilişkin bazı kuralları da içine alır.
- A – Deniz ticareti hukuku kendisine has bir alandır.Diğer özel hukuk kollarında görülen kurallardan farklı, ayrı, özel bir takım kurallardan oluşur. Bunun sebebi, denizin, deniz yolculuğunun ve deniz yoluyla ticaretin özelliklerine dayanır. 1–Denizin ve deniz yolculuğunun zararları ve tehlikeleri büyüktür.2–Gemi ve yükün değeri büyüktür.
3–Denizde taşıma tekniği ve bu teknikte meydana gelen
ve bu teknikte meydana gelen değişmeler önem arz eder.
B – Deniz ticareti hukuku muhafazakar bir yapıya sahiptir.
C – Deniz ticareti hukuku milletlerarası bir niteliğe sahiptir.
Deniz ticareti hukukunun kodifikasyonu ve milletlerarası sözleşmelerin kabulü süreci, bugün daha da hızlanmış ve önem kazanmıştır.
- Deniz Ticareti Hukukunun Kaynakları
- Çok sayıda milletlerarası sözleşme ve kanun deniz ticareti hukukunun kaynaklarını oluşturmaktadır. Aşağıda önem arz eden bazı milletlerarası sözleşmeler ve kanunlar sayılmıştır. Ayrıca, yüzlerce tüzük ve yönetmelik mevcuttur.
- Uluslararası Sözleşmeler
- Deniz ticaretine dair uluslararası sözleşme sayısı oldukça fazladır, ancak Türkiye söz konusu sözleşmelerin pek azına taraf. Bu durum söz konusu alanda yeterince içtihat oluşmamasına da ayrıca neden olmuştur.
- 1918 Eşya Taşıma Sözleşmesi
- 1919 Brüksel Sözleşmesi
- Kurtarmaya İlişkin Londra Sözleşmesi uluslararası sözleşmelerden bazılarıdır.
- Deniz ticareti hukukuna dair çok sayıda milletlerarası sözleşme mevcuttur. Burada hepsini saymak mümkün olmamakla beraber önemi dolayısıyla aşağıda bir kısmına yer verilmiştir.
- 1-Denizde Kurtarma ve Yardım İşlerine Dair Bazı Kaidelerin Birleştirilmesi Hakkında 23/9/1910 tarihli Brüksel Sözleşmesi (27/5/1967 tarihli Protokolle) 2-Kurtarmaya Dair Milletlerarası Sözleşme (Londra Sözleşmesi) (28/4/1989) 3-Denizde Çatmalara Dair Bazı Kuralların Birleştirilmesi Hakkında 23/9/1910 Tarihli Brüksel Sözleşmesi.
4-Konişmentoya Dair Bazı Kaidelerin Birleştirilmesi Hakkında 25/8/1924 Tarihli Brüksel Sözleşmesi
5-1978 BM Denizde Eşya Taşıma Sözleşmesi (Hamburg Kaideleri)
- 6-1924 Tarihli Gemi Maliklerinin Mesuliyetlerinin Tahdidi ile İlgili Bazı Kaidelerin Birleştirilmesi Hakkında Brüksel Sözleşmesi 7-1976 Tarihli Deniz Alacaklarına Karşı Sorumluluğun Sınırlandırılmasına Dair Milletlerarası Sözleşme 8-Deniz Ticareti Vasıtalarının Rehin ve İmtiyazları İle İlgili Bazı Kaidelerin Birleştirilmesi Hakkında 1926 Brüksel Sözleşmesi
9-Devlet Gemilerinin Muafiyetleri İle İlgili Bazı Kaidelerin Birleştirilmesi Hakkında 1926 Brüksel Sözleşmesi
10-1952 Tarihli Çatma ve Diğer Deniz Seyrüseferi Olaylarından Doğan Ceza Davalarında Selahiyet Hakkında Brüksel Sözçleşmesi.
11-1952 Tarihli Çatmadan Doğan Hukuk Davalarında Selahiyet Hakkında Brüksel Sözleşmesi.
12-Deniz Gemilerinin İhtiyaten Haczine Dair Kaidelerin Birleştirilmesi Hakkında Brüksel Sözleşmesi
- 13-1992 Tarihli Petrol Kirliliğinden Doğan Zararın Hukuki Sorumluluğu İle İlgili Uluslararası Sözleşme. 14-1992 Tarihli Petrol Kirliliği Zararının Tazmini İçin Bir Uluslararası Fonun Kurulması İle İlgili Uluslararası Sözleşme 15-1974 Denizde Can Emniyeti Sözleşmesi (SOLAS, Safety of Life at Sea)
16-1972 Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü (COLREG)
17-1966 Milletlerarası Yükleme Sınırı (Free Board, LoadLine) Sözleşmesi – 1988 Protokolü
18-Hükümetlerarası İstişari Denizcilik Teşkilatı (IMCO) Kurulmasına Dair 1948 Cenevre Sözleşmesi.
19-Deniz Yoluyla Yolcu ve Bagajlarının Taşınmasına Dair 1974 Atine Sözleşmesi
20-İnşa Halinde Gemiler Üzerindeki Hakların Tesciline Dair 27/5/1967 tarihli Brüksel Sözleşmesi.
- 21-Gemilerin Denizleri Kirletmelerinin Önlenmesine İlişkin Milletlerarası Sözleşme (MARPOL 73/78) 22-Denizde Arama ve Kurtarma Sözleşmesi (SAR 1979) 23-Gemiadamlarının Eğitim, Belgelendirme ve Vardiya Standartları Hakkında Sözleşme (STCW 1978)
24-Uydular Aracılığı İle Deniz Haberleşmesi Milletlerarası Teşkilatı Sözleşmesi (INMARSAT 1978)
25-1993 Deniz Hukukunda İmtiyaz ve İpoteklere Dair Cenevre Sözleşmesi
26-1996 HNS Tehlikeli ve Zararlı Maddelerin Deniz Yoluyla Taşınmasından Doğan Zararlar İçin Sorumluluk ve Tazminata Dair Milletlerarası Sözleşme
27-1999 Gemilerin İhtiyati Haczi Cenevre Sözleşmesi
- Kanunlar
- Temel olarak TMK (Türk Medeni Kanunu), TBK (Türk Borçlar Kanunu), TTK (Türk Ticaret Kanunu) haricinde Kabotaj Kanunu, Denizde Can ve Malın Korunmasına İlişkin Kanun, Sahil Güvenliği Kanunu, 4490 sayılı Gemi Sicili Kanunu ve 618 sayılı Limanlar Kanunu örnek verilebilir.
- Türk Ticaret Kanunu (13/1/2011 tarihli ve 6102 sayılı)
- 1/7/2012 tarihinde yürürlüğe giren TTK’nun “Deniz Ticareti” isimli 5. Kitabı, Türk Deniz Ticareti Hukukunun en önemli kaynağını oluşturmaktadır. 6102 sayılı TTK’nun yürürlüğe girmesiyle birlikte 6762 sayılı Eski TTK yürürlükten kaldırılmıştır. “Deniz Ticareti” kitabının en önemli özelliği, deniz ticaret hukuku alanındaki milletlerarası sözleşme hükümleriyle sağlamış olduğu uyumdur.
- Tüzükler
- Sayıları fazla olmamakla birlikte normlar hiyerarşisinde bulundukları yer dolayısı ile deniz ticareti hukukunun kaynaklarındandır. Örnek olarak, Tehlikeli Eşyanın Taşınmazı Hakkında Tüzük örnek verilebilir.
