Deniz Hukukunda Ücret

DENİZ HUKUKUNDA ÜCRET

İşçinin borcu iş görme- işverenin borcu ise ücret ödeme. Dolayısıyla ücret deniz iş sözleşmesinin kurucu unsurlarından biridir.  

Deniz İş Kanunu Md 29- Ücret : Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkak gemiadamına işi karşılığında işveren veya işveren vekili tarafından ödenen bir meblağdır.  

Asıl ücret: Gemiadamına ödenen temel çıplak ücret. Temel ücret ayni olarak (yani mal  cinsinden) kararlaştırılamaz ve ödenemez, para ile ödenir. Temel ücrete gemiadamlarına sağlanan prim, ikramiye ve diğer her çeşit istihkak gibi diğer ücret ekleri dahil değildir.  

Geniş anlamda ücret: Fazla çalışma ücreti, prim, ikramiye, yeme-içme, giyim, barınma,  ısınma gibi ayni ödemelerin asıl ücrete ilavesi ile oluşan ücret.  

Deniz İş Kanunu Md 20: Kıdem ve ihbar tazminatı hesaplamasında temel ücret yanında,  para ve para ile ölçülmesi mümkün sözleşme ve kanundan doğan menfaatlerin de  gözönünde tutulması gerektiği düzenlenmiştir.  

Ücrete ne zaman hak kazanılır?  

Anayasa Md 55; ücret emeğin karşılığıdır. Yargıtay kararlarında “ücretin çalışma  karşılığı olduğu, çalışma olmaksızın ücrete hak kazanılmayacağı” açıkça belirtilmiştir.  

Gemiadamının ücrete hak kazanabilmesi için öncelikle kural olarak çalışmış olması  şarttır. Çalışmaya başlamadan peşin olarak ödenebilir, bu durum ücretin çalışma  karşılığı olduğu kuralını değiştirmez. Peşin veya avans olarak önceden yapılan ödeme  de sonradan yapılacak olan çalışmanın karşılığıdır. Yapılan ödemeye rağmen gemiadamı çalışmamış ise işveren bu ödemeyi geri isteyebilir.  

Ücret nasıl belirlenir?  

Sözleşme serbestliği hakkı çerçevesinde taraflar ücreti diledikleri gibi kararlaştırabilirler  ancak ücret asgari ücretten az olamaz. Deniz İş Kanunu Md 6`da yazılı yapılacak olan  deniz iş sözleşmesinde ücretin miktarı, ödeme zamanı ve yerinin yazması gerektiği  emredici hüküm olarak düzenlenmiştir. Bu hüküm ispat açısından önemlidir. Yoksa  sözleşmenin geçerlilik şartı değildir.  

Eğer sözleşmede, ücret miktarı açıkça belirtilmemiş ise BK Md 401`deki düzenleme  gereğince ücret, asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücret şeklinde tespit edilir.

Ücret eğer deniz iş sözleşmesinden tespit edilemiyor ise ücret miktarı tespit edilirken  öncelikle bordrolar, gemi ücret defteri, banka kayıtları esas alınır, buna rağmen  belirlenemiyor ise tanık beyanları dikkate alınarak gemiadamının kıdemi, mesleği  belirtilerek meslek odasından emsal ücret sorularak belirlenir.  

Esas olan ücretin Türk Lirası olarak ödenmesidir ancak taraflar yabancı para üzerinden  ücreti kararlaştırabilirler.  

Aynı kıdemde olan ve aynı işte çalışan kişilerin ücreti arasında fark olabilir mi? 

Aynı ücret ödenmesi hususunda ayrım yapılmaması İş Kanununda açıkça düzenlenmiş ancak Deniz İş Kanununda açıkça düzenlenmemiştir. Ancak Eşit davranma ilkesi tüm  hukuk alanlarında geçerli olup, işveren aynı işyerinde çalışan işçiler arasında haklı ve  

geçerli bir neden olmadıkça farklı davranamaz, farklı ücret ödeyemez.  Eşitlik ilkesinin temel dayanağı Anayasa Md 10 eşitlik ilkesi ve md 55 ücrette adaletin  sağlanması.  

Ücreti kim kime öder?

Ücret gemiadamına işveren veya işveren vekili tarafından  veyahut 3. kişi tarafından ödenebilir. Deniz İş Kanununda, İş Kanunun aksine, ücretin 3  kişi tarafından ödenebileceğine dair açık bir hüküm yok ancak buna engel bir durum da  yoktur.

Ücretin iş görme edimi karşılığında gemiadamına yapılması gerekir. Ücret ödemesi  gemiadamının belirlediği 3. bir kişiye yapılabilir ancak gemiadamının rızası olmaksızın  3. bir kişiye ücret ödemesi yapılamaz.  

Ücretin ödenme yeri kural olarak aksi kararlaştırılmamış ise, iş yeridir. Deniz iş hukukunda iş yeri ise gemidir. Deniz İş Kanunu Md 29 göre 10 veya daha fazla  gemiadamı çalıştıran gemi sahibi veya işleteni ücret, prim, ikramiye ve diğer  istihkakları banka yoluyla ödemek zorundadır. Yasal zorunluluk.  

Ücret alacağının zamanaşımı 5 yıldır. Gemiadamı zamanaşımı süresi içerisinde iş görme  karşılığı olan ücretin ödenmesini her zaman isteyebilir. Hizmet aktinin sona ermesi  halinde, işveren veya işveren vekili gemiadamının doğmuş ücretlerinin tamamını derhal  ödemek zorundadır. Ödemez ise idari para cezasına hükmolunur (Deniz İş K md 51)  

Bu durumlarda hizmet aktinin sona ermesi ile yasa gereği işveren temerrüde düşeceği  için faiz işlemeye başlar. Eğer sözleşmede ücretin ödeme günü açıkça kararlaşmış ise  faiz bu tarihten itibaren işlemeye başlar. Faiz türü ile ilgili Deniz İş Kanununda açık bir  düzenleme yok dolayısıyla iş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde farklı bir faiz  türü belirlenmemiş ise eğer faiz türü yasal faizdir.  

Gemiadamı iş görme edimini yerine getirmez ise işveren ücret ödemek zorunda değildir.  Ancak haklı bir sebep var ise örneğin sıhhi izin gibi ücret ödemek zorundadır. Yani  işveren, İş görmenin haklı bir sebep olmaksızın yerine getirilemediği hallerde ancak  ücret ödemek zorunda olmayacaktır.  

İspat- ücret alacağı ile ilgili kim neyi ispatlayacak?  

Ücretin ödendiğinin ispatı işverene aittir. Ancak ücret alacağının doğduğu, yani iş görme ediminin yerine getirildiği, çalışma olgusunun gerçekleştiğinin ispatı işçide yani  gemiadamındadır.  

Deniz İş K Md 31 ile işverene ücret defteri tutma zorunluluğu getirmiş ve “ belgeye  dayanmaksızın yapılan ödeme iddiaları muteber değildir” demiştir. Dolayısıyla  işverenin ücretin ödendiğini belge ile, bordro, banka kaydı, gemiadamının imzasını  taşıyan ücret defteri kayıtları, makbuz, ibraname gibi, ispatlaması gerekmektedir.  

Belgelerde yazan ücret tutarı ile gerçekte ödenen ücret aynı değil ise gemiadamı ücretin  daha fazla olduğunu ispatlayabilir ise işverenin sunduğu belgelere itibar edilmez. Bu  durumlarda yine emsal ücret miktarından da yararlanılabilir.