Genisapaz - Lütfullah Han Uçar DENİZ İŞ HUKUKUNDA İŞÇİ
Deniz iş hukuku işçi ile işveren arasındaki hukuki ilişkiyi düzenleyen, inceleyen hukuk dalı.
Deniz iş hukukunda işçi: Gemiadamı
Gemiadamı tanımı hem ulusal hem de uluslararası düzenlemelerde tanımlanmış. Buna göre;
Deniz İş Kanunu Md 2(B): Bir hizmet aktine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit ve tayfalarla diğer kimselere “gemiadamı” denir.
TTK Md 934: Gemiadamları, kaptan, gemi zabitleri, tayfalar ve gemide çalıştırılan diğer kişilerdir.
Gemiadamları ve Klavuz Kaptanlar Yönetmeliği Md 3(1)(s): Gemiadamı, geminin kaptanını, zabitlerini, yardımcı zabitlerini, stajyerlerini, tayfalarını ve yardımcı hizmet personelini ifade eder.
Deniz İş Konvansiyonu (Maritime Labour Convention): Seaferer:means any person who is employed or engaged or works in any capacity on board a ship to which this Convention applies.
Deniz İş Kanunu Md 2(B): Bir hizmet aktine dayanarak gemide çalışan kişi.
-Buna göre Deniz İş Hukuku açısından gemiadamı; Bir iş sözleşmesine bağlı olarak çalışmalıdır. İş sözleşmesi belirli süreli (örn 6 aylık veya 5 sefer için gibi) veya belirsiz süreli olabilir. İşçi sıfatının dolayısıyla gemiadamı sıfatının kazanılabilmesi için mutlaka iş sözleşmesi olması gerekir. Gemide bulunup işveren ile iş sözleşmesi bulunmayan bir kişi işçi, deniz hukuku açısından da gemiadamı sıfatına haiz olamaz. Eğer iş sözleşmesine dayalı bir ilişki yok ise bu durumda Deniz İş Kanunu uygulanamaz.
-Deniz İş Kanunun kapsam maddesi ile İş Kanunun kapsam maddesi birlikte değerlendirilerek, bir kısım Yargıtay Kararlarında ve doktrinde kabul edilen görüşe göre; Deniz İş Hukuku açısından gemiadamı olabilmek için bir gemide (gemi sayılan araçlar dahil) deniz taşıma işinde çalışmak gerekir. Yani iş sözleşmesi gereğince icra edilmesi gereken işin deniz taşıma işi olması gerekir.
– Bir kısım görevler için örn kaptan gemiadamı yeterliliğine sahip olunmalıdır. Ancak, örn yardımcı hizmet personelinde olduğu gibi (doktor, hemşire, aşçı vs) gemiadamı olarak nitelendirilmek
için kişinin mutlaka geminin işletilmesi veya teknik sevk ve idaresindeki görevlerde yer alması şart değildir. Yani iş sözleşmesinin türü ve çalışılan gemi içerisindeki görevin niteliği Deniz İş kanunu bakımından gemiadamı olarak nitelendirilmede esas alınan kıstaslardan değildir.
-Deniz iş sözleşmesi bakımından, gemiadamı yeterlilik belgesinin bulunması sözleşmenin kurucu unsuru değildir. Gemi sahibi veya işleteni yani işveren gemiadamı yeterlilik belgesi olmaksızın bir kişiyi gemide deniz taşıma işinde kullanmış ise hizmet ilişkisi ortadan kalkıncaya kadar geçerli bir deniz hizmet sözleşmesi varmış gibi hüküm ve sonuçlar doğacaktır.
Deniz İş Kanunu Md 2(B) de sayılan gemiadamları:
1) Kaptan: Gemide çalışan en yetkili kişi. Geminin sevk ve idaresinden sorumludur. Görev, yetki ve sorumlulukları itibariyle gemideki en yetkili idari amirdir. TTK da kaptana bir çok önemli, görev, yetki ve sorumluluk verilmiştir (örn işveren vekili olarak hareket etmesi). Kaptan örn TTK kapsamında işveren vekili gibi hareket etmekte iken Deniz İş Hukuku bakımından yani iş ilişkisi bakımından diğer gemiadamları ile aynı hükümlere tabidir.
2) Zabit: Geminin sevk, idare ve yönetiminde kaptana yardımcı olan kişi. Gemideki pozisyonuna göre, bölüm, manevra yeri veya vardiya amirliği yapar, güvenlik nöbeti tutar, yük işlemlerini yönetir, gemi makine ve cihazlarını kumanda eder vs.Geminin bölümlerine göre, güverte zabitanı, makine zabit ve yardımcı zabitanlar olarak 3 gruba ayrılır.
-Güverte zabitleri: Birinci zabit, uzak yol birinci zabiti, vardiya zabiti, sınırlı vardiya zabiti, gibi
– Makine Zabitleri: Baş makinist, makine zabiti, sınırlı makine zabiti, ikinci makinist gibi.
– Yardımcı Zabitanlar: Telsiz zabitleri, sağlık zabitleri, elektrik elektronik zabitler gibi
3) Tayfa: Geminin güverte, makine ve kamara bölümlerinde çalışan gemi kaptanı, gemi zabiti ve yardımcı zabitleri ve stajyerler dışında kalan gemiadamlarını ifade etmektedir. Güverte, makine ve kamara tayfaları olarak 3 gruba ayrılır.
4) Diğer Gemiadamları: Kaptan, zabit ve tayfalar dışında kalan hizmet sözleşmesi ile gemide çalışan diğer kişiler. Örn aşçı, garson, temizlikçi, müzisyen gibi.
Gemiadamı Olabilme Şartları:
Gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yönetmeliği, Md 42. ve Gemiadamları yeterlilik şartları Md 6 vd. yer alan maddeleri yerine getirilmelidir.
Gemiadamlarının Deniz iş sözleşmesinden doğan borçları:
1) Bizzat çalışma (iş görme) borcu: İş sözleşmesinden doğan temel borçlardan biri iş görme borcudur. İş görme borcu kişisel bir borç olup, borcun konusunu ise bir işi yapmak oluşturmaktadır. İş sözleşmesinin taraflarınca aksi kararlaştırılmadıkça gemiadamı iş görme borcunu bir başkasına devredemez. Ancak bazı zorunlu haller ile ilgili olarak hukuk kuralları ile iş görme borcunun devri mümkün olabilir. Örn. Yasal düzenlemede zorunlu nedenlerle görevi başında bulunamaması halinde
kaptana vekaleten bir başkası kaptanlık yapabilir.
2) Gemiadamının Özen borcu: Diğer iş sözleşmelerinde olduğu gibi deniz iş sözleşmelerinde de gemiadamı, işini özenle yapmalıdır. İşverene ait makineleri, araç ve gereçleri usulüne uygun olarak kullanmalıdır. Özen borcunun kapsam ve bu borca uymamanın hukuki sonuçları BK da düzenlenmiştir. BK ya göre işçi işverene kusuruyla verdiği her türlü zarardan sorumludur.
3) Gemiadamının itaat borcu: İşveren, işin görülmesi ve gemiadamlarının işyerindeki davranışlarıyla ilgili genel düzenlemeler yapabilir ve onlara özel talimatlar verebilir. Gemiadamları bu tarz düzenleme ve talimatlara uymak zorundadır. Gemide çalışanlar arasında hiyerarşik bir ilişki olduğu dikkate alındığında, gemiadamlarının sadece işverenin değil hiyerarşik üstlerininde talimatlarına uygun hareket etmeleri gerekmektedir.
4) Gemiadamlarının Sadakat Borcu: Sadakat borcu bir başkasının menfaatini koruma ve buna zarar verecek davranışlardan kaçınma borcudur. Dayanağı yine BK dır. Sadakat borcu gereğince işveren işçiyi gözetme işçi ise işverenin menfaatlerini koruma, zarar verebilecek her türlü davranıştan kaçınma borcu altındadır. Gemiadamları, gemide yaşanan olumsuzluk ve aksaklıkları işverene bildirmeli, işverenin güvenini kötüye kullanmamalı, hırsızlık yapmamalı, iş ilişkisinin devamı sırasında ticari ve mesleki sırları kendi veya başkası yararına kullanmamalı. Başka işte çalışma yasağı, sır saklama borcu ve rekabet yasağı da sadakat borcu kapsamındadır.
