Deniz İş Sözleşmesi (Unsurları, yapılış şekli, türleri)

DENİZ İŞ SÖZLEŞMESİ 

Deniz iş sözleşmesinin tanımına ilişkin bir hüküm Deniz İş Kanununda bulunmamaktadır.  

Ancak Borçlar Kanunu 393.Md de Hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı  olarak belirli veya belirli olmayan süreyle iş görmeyi ve işverenin de ona  zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşme olarak  tanımlanmıştır.  

UNSURLARI:

Bu tanıma göre iş sözleşmesinin en önemli unsurları: iş görme, bağımlılık ve ücret.  

İş görme: İş sözleşmesinden söz edebilmek için öncelikle bir iş görme edimi  olması gerekir. İş görme borcunun konusu, bedensel, düşüncesel, teknik, bilimsel  veya artistik olabilir. İş görme edimi “bir şey yapma” anlamında olumlu bir  eylemdir. Salt bir çekinme veya katlanma hali iş görme edimi olarak kabul  edilemez.  

Bağımlılık: İşverenin talimatlarına göre hareket etmek ve iş sürecinin ve  sonuçlarının işveren tarafından denetlenmesi. İşçi, işverenin işin yürütümüne ve  işyerindeki davranışlarına ilişkin talimatlarına uymak zorundadır. Bu anlamda  işçi ile işveren arasında hiyerarşik bir bağ vardır.

Ücret: İş sözleşmesinin en esaslı unsurudur. Yani ücret yok ise iş sözleşmesinin  varlığından bahsedilemez. İş görme edimi karşılığında ücret ödenir. Taraflar,  asgari ücretin altında olmamak şartı ile ücreti istedikleri miktarda  kararlaştırabilirler. İş sözleşmesinde ücretin açıkça belirtilmemiş olması  işverenin ücret ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.  

Deniz iş Hukuku bağlamında iş sözleşmesi, gemi işyerinde, gemiadamı ile gemi  sahibi veya işleteni arasında kurulan iş ilişkisi olarak tanımlanabilir.  

Deniz İş Sözleşmesinin Yapılış Şekli:  

Deniz İş K. Md 5: gemiadamı ile işveren arasındaki deniz iş sözleşmesi yazılı  yapılması gerekmektedir. İş Kanununda yazılılık zorunluluğu yok iken Deniz İş Kanununda yazılılık zorunluluğu vardır.  

Yazılı olmaması halinde ne olacak?  

Deniz İş K. Md 50: yaptırım olarak deniz iş sözleşmesinin yazılı yapılmaması  halinde işveren aleyhine 1500-3000 TL idari para cezası öngörülmüştür.   

Deniz iş sözleşmesinin yazılı yapılmaması halinde; yazılılık geçerlilik şartı mı yoksa ispat şartı mıdır?  

Bir kısım görüş, yazılılık geçerlilik şartı değildir, ispat şartıdır. Dolayısıyla  sözleşme yazılı olmasa dahi taraflar arasındaki iş ilişkisi, haklar ve borçlar  bakımında geçerlidir.  

Ancak Yargıtay bir kararında, Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil, kural  olarak geçerlilik şartıdır. Öngörülen şekle uyulmaması halinde sözleşme hüküm  doğurmaz şeklinde karar vermiştir.  

Yargıtayın bu kararı deniz iş sözleşmesi bakımından hukuka uygun mudur? 

Deniz İş K. Md 5: Yazılı deniz iş sözleşmesi 2 nüsha yapılır ve taraflardan her birine birer  nüsha verilir.  

Yazılı olarak yapılması gereken deniz iş sözleşmesinde bulunması gereken bilgiler Deniz  İş Kanunu Md 6 da düzenlenmiştir:  

Bu kanuna göre yapılacak yazılı akitlerde aşağıdaki hususların bulunması gerekir: 

     1. İşverenin adı ve soyadiyle ikametgah adresi,  

2. Gemiadamının adı, soyadı, doğum tarihi ve yeri, sicil numarası ve ikametgah adresi,  3. Gemiadamının çalışacağı geminin ismi, sicil numarası, grostonilatosu ve kaydedildiği sicil dairesi  (Gemiadamının aynı işverenin muhtelif gemilerinde çalışması ihtimali mevcutsa, bu hizmet aktinde ayrıca belirtilir.)  
3. Aktin yapıldığı yer ve tarih,  
4. Gemiadamının göreceği iş,  
5. Gemiadamının hizmete başlıyacağı tarih ve yer,  
6. Hizmet aktinin belli bir süre için yapılmış olup olmadığı, belli bir süre için yapılmış ise süresi veya sefer üzerine ise hangi sefer olduğu,  
7. Kararlaştırılan ücret esası ile miktarı,  
8. Ücretin ödeme zamanı ve yeri ile zorunlu tutulan işverenler için gemiadamının ücret, prim,  ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkakının ödeneceği banka özel hesap numarası, (1) 10. Avans  şartları,  
9. Diğer iş şartları,  
10. Tirimciler ve ateşçiler ile yapılacak hizmet akitlerinde 25/5/1959 gün ve 7292 sayılı kanunla  onanan sözleşmenin özeti.

Deniz İş Sözleşmesi Türleri:  

1) Belirli süreli deniz iş sözleşmesi

2) Sefer için yapılan deniz iş sözleşmesi

3) Belirsiz süreli deniz iş sözleşmesi

1) BELİRLİ SÜRELİ DENİZ İŞ SÖZLEŞMESİ :

Deniz İş K. Md 7(1) de  düzenlenmiş: Belirli bir süre için yapılmış hizmet akti bu sürenin bitiminde  sona erer. Hizmet akti gemi seyir halinde iken sona ererse akit, geminin ilk  limana varmasına ve güvenlik altına alınmasına kadar devam eder.  

Deniz İş K Md 8: Belirli bir süre için yapılmış olan hizmet aktinin sonunda  gemiadamı işveren veya işveren vekilinin muvafakatiyle işe devam ederse  hizmet akti, aynı süre için uzatılmışsayılır.  

İş Kanunu Md 11`de belirli süreli iş sözleşmesinin hem il kez yapılışında hem  de yenilenmesinde objektif ve esaslı nedenler aranmakta iken Deniz İş Kanununda böyle bir neden olmaksızın taraflar diler ise deniz iş sözleşmesini  belirli süreli yapabilirler.  

Örneğin deniz iş sözleşmesi 3 aylık, 6 aylık veya 1 yıllık yapılmış ise belirli süreli  olmuş olur.  

Belirli süreli deniz iş sözleşmesi, sürenin dolması ile sonra erer. Sözleşmenin  sona erdiği tarih eğer gemi seferde iken gerçekleşir ise, geminin ilk limana  varması ve güvenlik altına alınması ile de kendiliğinden sona erer.  

Dolayısıyla, belirli süreli deniz iş sözleşmesinin süresi dolmuş olsa bile eğer  gemi halen seferde ise ilk limana varıp güvenlik altına alınıncaya kadar  hizmet ilişkisi devam eder.  

Yani işverenin ücret ödeme, gemiadamının da iş görme ve bağımlılık  borçları devam eder.  

Borçlar Kanunu Md 430/1`de, belirli süreli hizmet akitlerinde, sürenin  bitiminde bildirimde bulunulmadığı ve sözleşme sürdürüldüğü takdirde  sözleşmenin belirsiz süreliye dönüşeceği ancak esaslı bir sebebin varlığı  halinde üst üste belirli süreli hizmet sözleşmesi yapılabileceği  düzenlenmiştir. Bu yeni bir sözleşme değil, önceki belirli süreli sözleşmenin  belirsiz süreli sözleşmeye dönüşmesi ve bu şekilde devam etmesidir.  

Deniz İş K. md 8`de belirli süreli deniz iş sözleşmesinin sonunda, gemiadamı,  işverenin muvafakati ile işe devam ederse iş sözleşmesi aynı süre için  uzatılmış sayılır. Sözleşme 2 veya daha fazla yenilenir ise belirsiz süreliye  dönüşür mü?  

Yargıtay uygulamalarına göre eğer BK 430 Md belirtilmiş olduğu üzere esaslı  bir neden yok ise belirli süre için yapılan iş sözleşmesi 2. defa yenilenir ise  belirsiz süreli iş sözleşmesine dönüşür.  

Esaslı neden: somut olaya göre tespit edilir, takdir yetkisi hakimde.  

Belirsiz süreli iş sözleşmesine dönüşmesi işçi (gemiadamı) açısından faydalı  olacaktır zira tazminat süreleri hesaplanırken ilk sözleşme anından itibaren  olan tüm süreler dikkate alınacaktır.  

2) SEFER İÇİN YAPILAN DENİZ İŞ SÖZLEŞMESİ:

Deniz İş K. Md 7(2): Belirli sefer için yapılmış̧ hizmet akti, akitte yazılı seferin  sonunda geminin vardığı limanda yükünü boşaltmasıyla sona erer.  

Deniz İş K md 8: Belirli bir sefer için yapılmış olan hizmet aktinin sonunda  gemiadamı işveren veya işveren vekilinin muvafakatiyle işe devam eder ve  gemi de sefere çıkarsa, hizmet akti bu sefer süresince uzatılmış sayılır.  

Özünde aslında belirli süreli sözleşmedir. Sözleşme süresi maddi bir olguya  yani sefere bağlıdır. Sefer süresince çalışmak üzere, gemiadamı ile işveren  arasında iş sözleşmesi kurulur.  

Belirli sefer için yapılan deniz iş sözleşmeleri seferin sonunda geminin  limanına gelip yükünü boşaltmasına kadar devam eder.  

Sefer için yapılan deniz iş sözleşmelerinde, sefer açıkça yer almaz ise iş sözleşmesi belirsiz süreliye dönüşür. Ayrıca belirli süreli deniz iş sözleşmesindeki yenilemeye ilişkin esaslar burada da geçerlidir yani eğer  esaslı bir neden yok ise 2 den fazla yenileme ile sözleşme belirsiz süreliye  dönüşür.  

Belirli süreli veya sefer için yapılan deniz iş sözleşmelerinde, sürenin dolması  ve seferin tamamlanması ile sözleşme kendiliğinden sona ereceği için  gemiadamı ihbar tazminatına hak kazanamaz.  

3) BELİRSİZ SÜRELİ DENİZ İŞ SÖZLEŞMESİ:  

Eğer deniz iş sözleşmesi, belirli süreli veya sefer için yapılmamış ise o zaman  belirsiz sürelidir. Belirsiz süreli sözleşmelerde iş aktinin feshinde gemiadamı ihbar tazminatına hak kazanacaktır- kanundaki düzenlemeye uygun olan  durumlarda. 9 

Deniz İş K. Md 16/A belirsiz süreli iş sözleşmeleri için asgari bir süre  öngörmüştür. Buna göre, deniz iş sözleşmesi belirsiz süreli ise, Kanunda  düzenlenen istisnalar hariç (Örn Deniz İş K. M 14: Gemiadamının gemide  hizmet görmesinin tutukluluk, hapis veya gemide çalışmaktan menolunması  gibi sebeplerle imkansız bir hal alması; Gemiadamının işveren veya işveren vekiline karşı, kanuna, hizmet akitlerine sair iş ve çalışma şartlarına aykırı  hareket etmesi) gemiadamının işe alınmasından itibaren 6 ay geçmedikçe iş sözleşmesini feshedemez.  

BU hüküm gemi adamına güvence sağlamaktadır. Ancak, işverenleri belirli  süreli veya sefer için deniz iş sözleşmesi yapmaya itebilir.