Genisapaz - Lütfullah Han Uçar DENİZ İŞ HUKUKUNDA İŞYERİ
İşyeri nedir?
-1475 Sayılı Eski İş Kanununda, “işin yapıldığı yer” olarak tanımlanmış.
-4857 Sayılı İş Kanunu Md 2: İş̧veren tarafından mal veya hizmet üretmek amacıyla maddî olan ve olmayan unsurlar ile isçinin birlikte örgütlendiği birime işyeri denir. ..İşyeri, işyerine bağlı yerler, eklentiler ve araçlar ile oluşturulan iş organizasyonu kapsamında bir bütündür.
Tanıma göre “işyerinin unsurları”:
– İşveren tarafından mal veya hizmet üretilmesi amacının bulunması,
– Maddi olan veya olmayan unsur içermesi (mal-hizmet üretimi gibi örneğin bina, makine alet üretme veya buluş, deneyim ve üretim yöntemleri gibi)
– İşçinin bu yerde işveren ile birlikte örgütlenmesi gerekir. İşyeri- işletme farkı: işyeri mal ve hizmet üretimi gibi teknik bir amacı varken işletmenin iktisadi ve mali amacı vardır.
854 Sayılı Deniz İş Kanununa göre işyeri nedir? İşin görüldüğü yer neresidir?
Kanunun tanımları düzenleyen 2. Maddesinde işyerinin tanımına yer verilmemiş ancak,
Deniz İş K Md. 1: Bu kanun denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk Bayrağını taşıyan ve yüz ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde bir hizmet akti ile çalışan gemiadamları ve bunların işverenleri hakkında uygulanır. Aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları toplamı yüz veya daha fazla olduğu veyahut işverenin çalıştırdığı gemiadamı sayısı 5 veya daha fazla bulunduğu takdirde birinci bent hükmü uygulanır.
Bu Maddeye göre, Deniz İş Kanununda işyeri= gemi.
Deniz İş Kanunundaki düzenleme gereğince gemi, işyeri sayılmalıdır. Bunu haklı kılan nedenler:
1)TTK hükümlerine göre gemi, sicile kaydedilebilen, rehnedilebilen, üzerinde intifa hakkı kurulabilen bir taşınmazdır.
2) Bayrak taşıma zorunluluğu, gemi tasdiknamesi gibi belgeler bulundurması gemiye bağımsız bir kimlik kazandırmaktadır.
3) Gemi ekonomik bakımdan bir bütünlük taşır. Yani ekonomik bakımdan kendi kendine yetebilecek, deniz göl, veya nehirlerde seyir halinde iken ekonomik fonksiyonu kendiliğinden yerine getirebilecek bir bütündür.
4) Her gemi gemi siciline müstakil olarak kaydedilip, ayrı sicil numarası aldığı gibi bölge çalışma müdürlükleri tarafından ayrı işyeri olarak tescil edilerek ayrı işyeri numarası almaktadır.
Deniz İş Kanunu 1 Maddede Kanunun uygulanabilmesi için işin icra edileceği yer “gemi” olarak düzenlenmiş ancak tanımları düzenleyen 2. Madde işyerini tanımlamadığı gibi “gemi” terimine ilişkin bir tanım da yapmamıştır.
Yalnızca, Deniz İş K. 1 Md: Bu kanunun uygulanmasında; sandal, mavna, şat, salapurya gibi olanlar da (gemi) sayılır.
Bu madde bir tanım maddesi değildir ancak Kanunun uygulanmasında nelerin
“gemi” olacağını belirtmiştir. Bu Maddedeki araçları sınırlı sayıda mı? Başka neler olabilir?
Deniz İş Kanununda “gemi” tanımlanmamış ancak gemiadamları ve Kılavuz Kaptanlar Yön. Md 3(p):
Adı, tonilatosu ve kullanım amacı ne olursa olsun denizde ve iç sularda kürekten başka bir aygıtla yola çıkabilen araç
Ayrıca, Md 931(1)Tahsis edildiği amaç, suda hareket etmesini gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan her araç, kendiliğinden hareket etmesi imkânı bulunmasa da, bu Kanun bakımından “gemi” sayılır.
Bir aracın gemi sayılabilmesi için:
1) Tahsis edildiği amaç suda hareket etmesini gerektirmeli
2) Yüzme özelliği olmalı
3) Pek küçük olmamalı
4) Kendiliğinden hareket etme imkanı bulunması zorunlu olmamalı
Bu tanıma göre, sondaj ve inşaat platformları gemi tanımı içerisindedir. Deniz İş Kanunu açısından suda hareket eden her türlü araç gemidir. Ancak suda sabitlenmiş petrol platformları, sabitlenmiş otel gemisi, restoranlar, yüzme havuzu sabit durdukları ve suda hareket etmedikleri için Deniz İş Kanunu dışında kalan işyeridir.
Doktrinde Deniz İş K. Bakımından gemi, suda serbestçe hareket edebilen bir araç olarak tanımlanmıştır. Kanunun 1. Md ile birlikte değerlendirildiğinde gemi;
Türk bayrağını taşıyan, denizlerde, göllerde ve akarsularda hareket etme imkanına haiz, donanmaya bağlı harp ve yardımcı gemi olmamak ve kural olarak, belirli bir tonaja sahip olmak şartını taşıyan her türlü araç.
Dolayısıyla Deniz İş Kanunu bağlamında, sadece ticaret gemileri değil, eğitim ve eğlence amaçlı kullanılan araçlar da gemi tanımı kapsamına girebilmektedir.
Deniz İş Kanunu kapsamında “geminin” özellikleri:
a) Gemi, denizlerde, göllerde, akarsularda çalışmalıdır:
Eski Kanunda “denizlerde, göllerde” denilmiş iken kapsamı daha geniş tutmak için 854 sayılı kanuna “akarsular” da eklenmiştir.
b) Gemi Türk Bayrağı Taşımalıdır:
Her geminin bir milleti vardır ve bu nedenle de bir devletin bayrağını taşır. Hangi gemilerin Türk Bayrağı taşıyacağı TTK 940 Md’de düzenlenmiştir. Buna göre: her Türk gemisi Türk Bayrağı çeker ve yalnız Türk vatandaşının malik olduğu gemi Türk gemisidir. Gemi eğer tek bir kişinin malı ise bu kişinin Türk vatandaşı olması gerekir.
Gemi birden fazla kişiye ait ise paylı mülkiyet halinde payların çoğunluğunun, elbirliğiyle mülkiyet halinde maliklerin çoğunluğunun Türk vatandaşı olması halinde gemi Türk gemisi sayılır. Türk vatandaşlarının Türkiye`de ikamet etme zorunluluğu yoktur.
Türk ticaret şirketlerine ait olan gemiler, şirketi yönetmeye yetkili olanların çoğunluğunun Türk vatandaşı olmaları ve şirket sözleşmesine göre oy çoğunluğunun Türk ortaklarda bulunması halinde gemi Türk gemisi sayılır.
c) Yüz ve Daha Yukarı Tonaj:
Belirli bir büyüklükte olması şartı. Yüz ve daha yukarı tonajda olması. Anayasa eşitlik ilkesi ile uygunluğu?
Geminin yüz ve daha yukarı tonajda olmasının istisnaları:
– Aynı işverene ait birden fazla gemi var ise hepsinin toplam tonajı yüz ve daha
yukarı ise
– İşverenin çalıştırdığı gemiadamı sayısı beş veya daha fazla ise grostonilatosuna
bakılmaz.
– Cumhurbaşkanı ekonomik ve sosyal gerekler bakımından yüz grostonilato altında veya beşten az gemiadamı çalıştırılan yerlerde Kanun kapsamına alınmaları konusunda yetkilidir.
Deniz İş Kanunu Kapsamında Gemi sayılan araçlar
Sandal: İnsan veya eşya taşıyacak biçimde yapılmış kürekle yürütülen araç
Mavna: Gemilere ve yakın kıyılara yük taşıyan güvertesiz büyük tekne.
Salapurya: Ticaret eşyası taşımakta kullanılan 10-15 tonluk, üçgen biçiminde yelkeni olan deniz aracı.
Şat: Sığ sularda ağır yükleri taşımak için kullanılan altı düz tekne.
Kanunda “gibi” dediği için, vapur, feribot, motorbot, yat Deniz İş Kanunu Kapsamında “gemi” olarak sayılabilir.
